Tag Archives: PRAWO TURYSTYCZNE

„Organizator TURYSTKI” w uchwalonej ustawie

Niedawno pisałem, że wszyscy piszący o turystyce powinni po zakończeniu pracy sprawdzić, czy nie „zaatakowała” ich „turystka”. O błąd nietrudno, biorąc pod uwagę sposób działania edytorów tekstów. Dzisiaj zauważyłem, że kolejną jej „ofiarą” został Sejm RP i Senat RP.

Poniżej fragment uchwalonej 17 września 2020 r. ustawy o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, tekst ustalony ostatecznie po rozpatrzeniu poprawek Senatu. Jak widać, mamy w nim „organizatora turystki”.

Błąd ten był już w projekcie ustawy, który wpłynął do Sejmu 14 sierpnia 2020 r.

Piotr Cybula

„Badania, trendy i wsparcie dla przedsiębiorców turystycznych” – konferencja (Kraków, 14.09.2020 r.)

14 września 2020 r. w Krakowie odbędzie się konferencja pt. Badania, trendy i wsparcie dla przedsiębiorców turystycznych.

W programie konferencji przewidziane zostały również aspekty prawne:

Wydatkowanie oraz opodatkowanie środków otrzymanych w ramach instrumentów antykryzysowych – najważniejsze informacje i zasadyJustyna Zając-Wysocka – radca prawny, doradca podatkowy – Małopolski Instytut Studiów Podatkowych w Krakowie

Wybrane aspekty prawne wprowadzone w ramach tzw. tarcz antykryzysowych – obowiązki i prawa przedsiębiorców turystycznychdr Jerzy Raciborski – AWF Kraków

Więcej informacji o konferencji, w tym o obowiązkowej rejestracji na stronie organizatora – Krakowskiej Izby Turystyki: tutaj.

Prof. Hanna Zawistowska: półkolonie nie są imprezą turystyczną i nie można za nie płacić bonem

Czy półkolonie są, czy nie są imprezą turystyczna? Ostatnio to pytanie jest żywo dyskutowane na forach internetowych w związku z ustawą o Polskim Bonie Turystycznym. Pojawiają się też na nie zróżnicowane odpowiedzi.

Jednoznaczne stanowiska zajęła w tej sprawie prof. Hanna Zawistowska. W opublikowanym dzisiaj artykule pt. Czy półkolonie można opłacić bonem turystycznym czytamy:

Ustawa o polskim bonie turystycznym ma bardziej chronić przedsiębiorców turystycznych przed skutkami kryzysu, niż wspierać finansowo rodziny. Półkolonie i jednodniowe wycieczki bez noclegu nie są imprezą turystyczną. Nie można więc za nie zapłacić bonem.

Pod nazwą „półkolonie” w praktyce mogą kryć się różne usługi. Już z tego powodu moim zdaniem ostateczna ocena powinna być zawsze wynikiem analizy konkretnego produktu. Przykładowo pojawia się pytanie, czy jeżeli podczas jednego dnia 10-dniowej półkolonii w programie będzie możliwość skorzystania z noclegu na polu namiotowym (nieobowiązkowa), to czy będzie to rzutowało na ostateczną ocenę? Wszak będziemy mieli już usługę noclegową i inne usługi turystyczne.

„Bon turystyczny: po reklamacji rodzic może dostać gotówkę” – artykuł z moim komentarzem dla „Rzeczpospolitej”

W „Rzeczpospolitej” ukazał się artykuł pt. „Bon turystyczny: po reklamacji rodzic może dostać gotówkę” autorstwa red. Katarzyny Wójcik.

W artykule zostały też przywołane moje wypowiedzi odnoszące się do bonu turystycznego.

Artykuł dostępny jest: tutaj.

Organizatorzy turystyki nie zawsze mogą powołać się na dodatkowe 180 dni na zwrot podróżnym wpłat

Jedna z ustaw „koronawirusowych” umożliwiła organizatorom turystyki dokonywanie zwrotów wpłat podróżnym w terminie dłuższym o dodatkowe 180 dni. Abstrahując w tym miejscu od pytania o zgodność tego rozwiązania z dyrektywą 2015/2302, z praktycznego punktu widzenia należy zwrócić uwagę, że regulacja ta znajduje zastosowanie w ściśle określonych sytuacjach, nie obejmuje wszystkich umów, które zawierane są przez organizatorów turystyki. Warto o tym wspomnieć, ponieważ w praktyce nie wszystkie umowy nazywane umowami o udział w imprezie turystycznej są w rzeczywistości takimi umowami. Ponadto w praktyce czasami podróżni dokonują rezygnacji z umów w przypadku których wspomniana zasada „180 dni” nie obowiązuje, o czym warto pamiętać.

Zgodnie z art. 15k ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r., poz. 568 ze zm.):

1. Odstąpienie od umowy w trybie określonym w art. 47 ust. 4 ustawy z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych lub rozwiązanie przez organizatora turystyki umowy o udział w imprezie turystycznej w trybie określonym w art. 47 ust. 5 pkt 2 tej ustawy, które to odstąpienie od umowy lub rozwiązanie umowy pozostaje w bezpośrednim związku z wybuchem epidemii wirusa SARS-CoV-2, jest skuteczne z mocy prawa po upływie 180 dni od dnia powiadomienia przez podróżnego o odstąpieniu lub powiadomienia o rozwiązaniu przez organizatora turystyki.

2. Odstąpienie od umowy bądź jej rozwiązanie, o którym mowa w ust. 1, nie jest skuteczne w przypadku wyrażenia przez podróżnego zgody na otrzymanie w zamian od organizatora turystyki vouchera do realizacji na poczet przyszłych imprez turystycznych w ciągu roku od dnia, w którym miała się odbyć impreza turystyczna.

3. Wartość vouchera, o którym mowa w ust. 2, nie może być niższa niż kwota wpłacona na poczet realizacji dotychczasowej umowy o imprezę turystyczną.

4. Środki odpowiadające wpłatom na poczet realizacji umów o imprezy turystyczne, w stosunku do których zastosowanie znajdzie ust. 2, podlegają ochronie na wypadek niewypłacalności organizatora turystyki.

Powyższe oznacza, że:

Po pierwsze, te szczególne zasady dotyczą w zakresie działalności prowadzonej przez podmioty posiadające status organizatorów turystyki wyłącznie umów o udział w imprezach turystycznych w rozumieniu ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Pojęcie imprezy turystycznej zostało zdefiniowane w tej ustawie (art. 4 pkt 2) i do tej definicji należy się odwołać. W tym miejscu wskażę jedynie przykładowo, że z umową o udział w imprezie turystycznej nie mamy do czynienia jeżeli przedmiotem umowy jest np. tylko przewóz lotniczy (np. czarter), mimo że w praktyce zdarzają się organizatorzy, którzy taki produkt wadliwie oznaczają jako imprezy turystyczne (to temat na inny wpis, częściowo już poruszany przeze mnie w tym miejscu). Z umową o udział w imprezie turystycznej nie będziemy też mieli do czynienia jeśli przedmiotem umowy są np. wycieczki jednodniowe nie obejmujące noclegu (z uwagi na art. 3 pkt 3 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych).

W przypadku niektórych usług zastosowanie może jeszcze ewentualnie znaleźć art. 15zp wspomnianej ustawy z 31 marca 2020 r.:

1. Przedsiębiorca prowadzący działalność związaną z organizacją wystaw i kongresów lub działalnością kulturalną, rozrywkową, rekreacyjną i sportową lub organizujący wystawy tematyczne lub imprezy plenerowe w przypadku rozwiązania umowy z klientem, które to rozwiązanie umowy pozostaje w bezpośrednim związku z wybuchem epidemii wirusa SARS-CoV-2, jest zobowiązany zwrócić wpłacone mu przez klienta środki w terminie 180 dni od dnia skutecznego rozwiązania umowy.
2. Rozwiązanie umowy, o którym mowa w ust. 1, nie jest skuteczne w przypadku wyrażenia przez klienta zgody na otrzymanie w zamian od przedsiębiorcy vouchera do realizacji na poczet przyszłych wydarzeń w obszarze działalności przedsiębiorcy w ciągu roku od dnia, w którym miało się odbyć wydarzenie, za które klient wniósł zapłatę.
3. Wartość vouchera, o którym mowa w ust. 2, nie może być niższa niż kwota wpłacona na poczet realizacji dotychczasowej umowy przez klienta.
4. Przepisy ust. 1-3 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorcy lub rolnika świadczącego usługi hotelarskie w rozumieniu ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych.

Po drugie, w przypadku umów o udział w imprezie turystycznej dodatkowe 180 dni znajdzie zastosowanie wyłącznie w przypadku zastosowania art. 47 ust. 4 lub 5. Obydwa te przepisy upoważniają do bezkosztowej rezygnacji w określonych sytuacjach. Jeżeli jednak nie mamy do czynienia z bezkosztową rezygnacją, a podróżny odstępuje od umowy za opłatą na podstawie art. 47 ust. 1 pkt 2 lub 3, to nie ma żadnych podstaw, aby organizator turystyki uwzględniał wspomniane dodatkowe 180 dni na zwrot wpłat podróżny. Podobnie brak jest podstaw do zastosowania tej reguły w przypadku odstąpienia przez podróżnego na postawie art. 46 ust. 4 pkt 2 ustawy, w przypadku jego niezainteresowania zmianą zawartej umowy.

Odpowiadając więc na tytułowe pytanie, organizatorzy turystyki nie zawsze mogą powoływać się na dodatkowe 180 dni na zwroty wpłat podróżnych. Nie mogą tego robić:

1) w sytuacji gdy nie mamy w ogóle do czynienia z umową o udział w imprezie turystycznej (z wyjątkiem sytuacji określonych we wspomnianym art. 15zp);

2) gdy podróżny odstępuje od umowy z obowiązkiem uiszczenia opłaty (art. 47 ust. 1 w zw. z ust. 2 lub 3), gdy nie ma on uprawnienia do bezkosztowej rezygnacji;

3) gdy podróżny odstępuje od umowy na podstawie art. 46 ust. 4 pkt 2 ustawy w związku z otrzymaną od organizatora turystyki propozycją zmiany umowy.  

Piotr Cybula

 

 

„Wymuszony” voucher – sposób Belgów na zwroty wpłat podróżnym przez organizatora w sytuacji epidemii koronawirusa

W związku z kryzysem wynikającym z epidemii koronawirusa w Belgii dopuszczono „wymuszony” voucher od organizatora dla podróżnych, zamiast przysługującym im zwrotów zapłaconych kwot z tytułu umów o udział w imprezie turystycznej.

Możliwość taka została uzależniona od spełnienia kilku warunków: 1) voucher odpowiada zapłaconej sumie przez podróżnego; 2) jego wystawienie dla podróżnego nie rodzi dla niego dodatkowych kosztów; 3) jest ważny przynajmniej 1 rok; 4) na voucherze znajduje się informacja, że został wystawiony w związku z kryzysem wywołanym koronawirusem.

bon

Przypomnę, że zgodnie z dyrektywą 2015/2302:

2. Niezależnie od ust. 1 podróżny ma prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej przed rozpoczęciem imprezy turystycznej bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie w przypadku nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności występujących w miejscu docelowym lub jego najbliższym sąsiedztwie, które to okoliczności w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej lub które w znaczącym stopniu wpływają na przewóz pasażerów do miejsca docelowego. W przypadku rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej zgodnie z niniejszym ustępem podróżny jest uprawniony do pełnego zwrotu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, ale nie ma prawa do dodatkowej rekompensaty.

3. Organizator może rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej i dokonać pełnego zwrotu podróżnemu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, bez ponoszenia odpowiedzialności za dodatkową rekompensatę, jeżeli:

a) liczba osób, które zgłosiły się do udziału w imprezie turystycznej, jest mniejsza niż minimalna liczba osób podana w umowie, a organizator powiadomił podróżnego o rozwiązaniu umowy w terminie określonym w umowie, lecz nie później niż:

(i) na 20 dni przed rozpoczęciem imprezy turystycznej w przypadku podróży trwających ponad sześć dni;

(ii) na 7 dni przed rozpoczęciem imprezy turystycznej w przypadku podróży trwających od dwóch do sześciu dni;

(iii) na 48 godzin przed rozpoczęciem imprezy turystycznej w przypadku podróży trwających krócej niż dwa dni; lub

b) organizator nie ma możliwości zrealizowania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności i powiadomił podróżnego o rozwiązaniu umowy bez zbędnej zwłoki przed rozpoczęciem imprezy turystycznej.

4. Organizator dokonuje wszelkich zwrotów wymaganych na podstawie ust. 2 i 3 lub, w przypadku ust. 1, zwraca wszelkie płatności dokonane przez podróżnego lub w jego imieniu z tytułu danej imprezy turystycznej, pomniejszone o odpowiednią opłatę za rozwiązanie umowy. Takie zwroty na rzecz podróżnego dokonywane są bez zbędnej zwłoki, a w każdym razie nie później niż w ciągu 14 dni od rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej.

Mam nadzieję, że niezwłocznie w sprawie tego rodzaju praktyki ustawodawczej niezwłocznie wypowie się Komisja Europejska.

Piotr Cybula

Zaktualizowany komunikat Komisji Europejskiej: prawa podróżnych w przypadku umów o udział w imprezie turystycznej

Dzisiaj (19.03.2020 r.) Komisja Europejska opublikowała zaktualizowany komunikat w sprawie dyrektywy 2015/2302 w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych w związku z koronawirusem („INFORMATION ON THE PACKAGE TRAVEL DIRECTIVE IN CONNECTION WITH THE COVID-191”). Kilka z zamieszczonych tam uwag jest bardzo istotnych w kontekście sytuacji, które pojawiają się w polskiej praktyce.

Komunikat przedstawiam poniżej (bez przypisów, pełny tekst z przypisami pod zamieszczonym poniżej linkiem):

To fight against further spread of the COVID-19 pandemic, national governments have introduced different measures, including travel restrictions and border controls. This has led to mass cancellations of already booked holidays. If you have booked a package tour (i.e. a combination of at least two travel services, e.g. transport and accommodation) and you have not yet left for your trip, consult the travel advice of your national authorities and contact your tour operator or travel agency.

Travel advice is a national competence that is being updated as the situation changes . The list of EU Member States’ travel advice is available at: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/travel- advice-list.pdf

According to the Directive on Package Travel and Linked Travel Arrangements , the organiser of a package can cancel the trip without penalty if he is prevented from performing the contract because of “unavoidable and extraordinary circumstances”. The organiser must inform the traveller without undue delay about the cancellation (Article 12(3) of the Package Travel Directive).

The traveller can cancel the trip without penalty if there are “unavoidable and extraordinary circumstances occurring at the place of destination or its immediate vicinity and significantly affecting the performance of the package, or which significantly affect the carriage of passengers to the destination” (Article 12(2) of the Package Travel Directive).

Unavoidable and extraordinary circumstances’ means a situation beyond the control of the party who invokes such a situation and the consequences of which could not have been avoided even if all reasonable measures had been taken. Significant risks to human health, such as the outbreak of a serious disease like the COVID-19 at the travel destination or its immediate vicinity usually qualify as such unavoidable and extraordinary circumstances.

The assessment whether those circumstances significantly affect the performance of the package must be made on a case-by-case basis.

An official travel warning of national authorities is an important indicator that the package travel contract can be cancelled due to unavoidable and extraordinary circumstances impacting the performance of the trip. This also applies where public authorities prohibit certain travels or ban the movement of persons in a manner that excludes, de facto, the package travel contract to be performed.

Example: If you have booked a city trip in form of a package to a city to which access is restricted or where public life is subject to significant limitations (e.g. closure of tourist attractions or museums), this should give you the right to cancel your trip.

Example: If you or an accompanying family member have a medical condition for which exposure to the COVID-19 is particularly dangerous, you should have the right to cancel your package travel contract if the risk of contamination with COVID-19 at the travel destination or its immediate vicinity is declared high by the competent authorities when such increased risk significantly affects the performance of the package for the traveller(s). Such case may also be covered by your travel insurance.

Hence, it would have to be assessed whether travellers can reasonably be expected to travel to the destination(s) in light of the risk to their health and life. A subjective feeling of fear would not be sufficient.

In those cases, either the organiser or the traveller can cancel the package travel contract.

The traveller has the right to get a full refund of any payments made for the package, within 14 days after termination of the contract.

Having regard to the strains on liquidity of tour operators because of missing new bookings coupled with reimbursement claims, travellers should consider accepting that their package tour is postponed to a later point in time. Having regard to the current uncertainty to make travel plans, that could be done by means of a credit note (so-called “voucher”). However, the traveller should have the possibility to ask for a full refund if, eventually, he or she does not make use of the voucher. Moreover, it should be ensured that the voucher is covered by appropriate insolvency protection.

In any case, before cancelling, we suggest that you contact your tour operator or travel agency.

If you have booked a package tour and you are blocked abroad, your tour operator must provide assistance.

Tour operators have to provide assistance to travellers in difficulty, including by providing information on health services, local authorities and consular assistance, and by assisting to make distance communications and helping to find alternative travel arrangements.

In case the traveller cannot return home as scheduled (e.g. flight cancelled) due to “unavoidable and extraordinary circumstances”, tour operators must bear the cost of accommodation for maximum three nights, if the carriage of the traveller back home was part of the package. If you are blocked for more than three days, you may be required to bear the extra costs yourself, unless they are born by another entity. If you miss your return flight because you are put under quarantine by local authorities, you may be entitled to claim compensation for costs related to extended accommodation and repatriation in accordance with national rules on quarantine. Again, please contact your tour operator or local authorities for further information.

Travellers are not entitled to compensation for damages from the tour operator where the lack of conformity of the contract is caused by unavoidable and extraordinary circumstances.

If you want more information about your rights regarding the Package Travel Directive, please consult the Your Europe website on package travel.

Pełny tekst komunikatu dostępny jest: tutaj.

„Można odzyskać pieniądze za wycieczkę” – komentarz dla portalu Interia.pl

Na stronie portalu Interia.pl ukazał się artykuł pt. Można odzyskać pieniądze za wycieczkę dotyczący sytuacji klientów biur podróży w związku z pandemią koronawirusa.

jak odzyskać

Artykuł zawiera także kilka moich wypowiedzi. Oczywiście nie w każdej sytuacji możliwe jest tytułowe odzyskanie na obecnym etapie wszystkich wpłaconych środków za imprezy turystyczne.

Artykuł nie odnosi się jeszcze do wczorajszej propozycji wydłużenia terminów na zwroty wpłat podróżnych (szerzej o tym we wpisie: W jakim terminie organizator turystyki powinien zwrócić podróżnemu wpłacone środki w przypadku odwołania przez niego imprezy turystycznej z uwagi na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności?).

Artykuł dostępny jest: tutaj.

„Loty zakazane – trudne i kosztowne powroty Polaków do kraju” – komentarz dla Prawo.pl

Na stronie serwisu Prawo.pl ukazał się artykuł pt. Loty zakazane – trudne i kosztowne powroty Polaków do kraju. Został on poświęcony skutkom zawieszenie międzynarodowych pasażerskich połączeń lotniczych i kolejowych począwszy od dnia 15 marca 2020 r.

Artykuł ten zawiera też kilka moich wypowiedzi. Został on zamieszczony również na stronie Onet.pl.

 

Jakie obowiązki ma organizator turystyki jeżeli nie może zapewnić podróżnemu powrotu drogą lotniczą?

W związku z wprowadzeniem stanu epidemicznego, czego skutkiem jest m.in. zawieszenie połączeń pasażerskich połączeń lotniczych i kolejowych, powstaje pytanie, jakie prawa i obowiązki mają organizatorzy turystyki i podróżni, w sytuacji gdy w czasie obowiązywania tego zakazu zgodnie z umową przewidziany został ich powrót drogą lotniczą? Połączenia tego rodzaju zostaną wstrzymane od g. 0.00 w niedzielę (z soboty na niedzielę).

Jeżeli organizator turystyki nie będzie mógł w takiej sytuacji zapewnić zaplanowanego w tym czasie powrotu podróżnego do kraju, w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na art. 48 ust. 11 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Zgodnie z tym przepisem:

W przypadku gdy niemożliwe jest zapewnienie powrotu podróżnego do kraju zgodnie z umową o udział w imprezie turystycznej z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, organizator turystyki ponosi koszty niezbędnego zakwaterowania podróżnego, w miarę możliwości o kategorii równoważnej do określonej w umowie o udział w imprezie turystycznej, przez okres do 3 nocy.

Niezależnie od tego, zgodnie z art. 52 ust. 1 tej ustawy zobowiązany jest do udzielenia odpowiedniej pomocy. Według tego przepisu:

Organizator turystyki niezwłocznie udziela odpowiedniej pomocy podróżnemu, który znalazł się w trudnej sytuacji, w tym w okolicznościach, o których mowa w art. 48 ust. 11.

Zgodnie z art. 52 ust. 1 pomoc ta polega w szczególności na udzieleniu:

1)     odpowiednich informacji dotyczących świadczeń zdrowotnych, władz lokalnych oraz pomocy konsularnej;

2)     podróżnemu pomocy w skorzystaniu ze środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej oraz w skorzystaniu ze świadczeń zastępczych, o których mowa w art. 48 ust. 5.

Zgodnie ze wspomnianym wyżej art. 48 ust. 5 ustawy:

Organizator turystyki, który w czasie trwania danej imprezy turystycznej nie wykonuje przewidzianych w umowie o udział w imprezie turystycznej usług stanowiących istotną część tej imprezy, jest obowiązany, bez obciążania podróżnego dodatkowymi kosztami, wykonać w ramach tej imprezy odpowiednie świadczenia zastępcze, również w przypadku, gdy uzgodniony w umowie o udział w imprezie turystycznej powrót podróżnego do miejsca rozpoczęcia podróży nie został zapewniony.

W zaistniałych okolicznościach świadczeniem zastępczym może być np. zapewnienie lotu do kraju z którego możliwy byłby transport podróżnego do polski innym środkiem transportu lub też w ogóle transport do kraju innym środkiem transportu.

Ustawa wyraźnie określa też kto ponosi koszty wspomnianej pomocy:

Organizator turystyki może żądać opłaty z tytułu udzielenia pomocy, o której mowa w ust. 1, jeżeli trudna sytuacja powstała z wyłącznej winy umyślnej podróżnego lub w wyniku jego rażącego niedbalstwa. Wysokość opłaty nie może przewyższać rzeczywistych kosztów poniesionych przez organizatora turystyki.

W zaistniałych okolicznościach co do zasady koszty te ponosił będzie więc organizator turystyki.

Z drugiej strony należy zwrócić uwagę, że wystąpienie nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności zwalnia organizatora turystyki z odpowiedzialności za niezgodność umowy, tj. jej niewykonanie lub nienależyte wykonanie (art. 50 ust. 3 pkt 3 ustawy).

Powyższe uwagi przedstawione zostały w pewnym uproszczeniu. Szczególne okoliczności konkretnego przypadku mogą powodować konieczność nieco odmiennej ich oceny. Zakładam też w opisanej ocenie, że zachodzi sytuacja nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, choć może to nie być przesądzone w każdej sprawie (np. zależy to od oceny tego, czy przy interpretowaniu tego pojęcia orzecznictwo będzie przywiązywało rolę również do pewnej nieprzewidywalności, a pewne pewien rozwój sytuacji od jakiegoś czasu zdawał się być już przewidywalny).

Piotr Cybula